Klauzule niedozwolone w umowie w sprawie zamówienia publicznego

Prawo zamówień publicznych, odgrywa zasadniczą rolę w procesie gospodarowania środkami publicznymi. Celem ustawodawcy, wyrażonym w art. 16 ustawie z dnia 11 września 2019 r. Prawo zamówień publicznych (Dz.U. z 2024 r. poz. 1320 ze zm.), dalej zwane jako „ustawa Pzp”, – jest zapewnienie przejrzystości, proporcjonalności, równego traktowania wykonawców oraz efektywności ekonomicznej postępowań. W tym kontekście umowa o zamówienie publiczne stanowi kluczowy instrument realizacji polityk publicznych, łączący elementy prawa publicznego i cywilnego.

Ustawą Prawo zamówień publicznych, wprowadzono po raz pierwszy w sposób wyraźny regulację zakazującą stosowania klauzul abuzywnych (niedozwolonych) w umowach zawieranych w wyniku postępowań o udzielenie zamówienia publicznego. Artykuł 433 Pzp określa katalog przykładowych postanowień, które uznaje się za niedopuszczalne z uwagi na naruszenie równowagi kontraktowej. Celem tej regulacji jest ochrona wykonawcy jako strony potencjalnie słabszej ekonomicznie i organizacyjnie oraz przeciwdziałanie nadużyciom instytucji zamawiających w fazie kontraktowania. Klauzule te, zanim zostały wprost zakazane, były analizowane w oparciu o przepisy Kodeksu cywilnego, w szczególności art. 58 § 1 k.c. (nieważność postanowień sprzecznych z ustawą), art. 353¹ k.c. (granice swobody umów), art. 476 k.c. (odpowiedzialność za niewykonanie zobowiązania) oraz art. 354 k.c. (lojalność kontraktowa). Mimo obowiązywania szczególnego reżimu Pzp, ustawodawca w art. 8 ust. 1 Pzp wprost potwierdza subsydiarne zastosowanie k.c., co oznacza, że relacja tych aktów prawnych jest systemowo sprzężona.

Z kolei konstytucyjny kontekst zamówień publicznych, oparty na zasadzie legalizmu (art. 7 Konstytucji RP), zasadzie państwa prawa (art. 2 Konstytucji RP) oraz równości stron wobec prawa (art. 32 Konstytucji RP) – wzmacnia argumentację za ścisłą kontrolą postanowień umownych pod kątem ich zgodności z normami ochrony wykonawcy i racjonalności wydatkowania środków publicznych. Umowa, która wprowadza jednostronne ryzyka, rażące kary umowne lub nieproporcjonalne obowiązki, godzi nie tylko w równowagę stron, ale także w interes publiczny.

Celem niniejszego opracowania jest kompleksowa analiza prawna i praktyczna problematyki klauzul niedozwolonych w umowach zawieranych na podstawie ustawy Pzp.

2. Podstawy prawne i charakter zakazu klauzul abuzywnych
Zgodnie z art. 433 ustawy Pzp, w umowie nie można zawierać postanowień, które:
• przenoszą odpowiedzialność na wykonawcę za okoliczności niezależne od niego,
• przewidują kary umowne nieproporcjonalne lub oderwane od obowiązków wykonawcy,
• przewidują jednostronne decyzje zamawiającego dotyczące wykonania lub zapłaty,
• umożliwiają jednostronną zmianę istotnych postanowień umowy przez zamawiającego,
• wprowadzają nieprecyzyjne lub niedookreślone zobowiązania po stronie zamawiającego.

Zakres normatywny art. 433 ustawy Pzp ogranicza w praktyce zasadę swobody umów wyrażoną w art. 353¹ k.c., zgodnie z którą strony mogą dowolnie kształtować stosunek obligacyjny, byleby nie sprzeciwiał się on właściwości (naturze) stosunku prawnego, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Przepis ten nie wyklucza ingerencji ustawodawcy w mechanizmy ustalania treści umowy, zwłaszcza w relacjach, w których dochodzi do przewagi ekonomicznej lub organizacyjnej jednej ze stron – co ma miejsce w przypadku zamówień publicznych.

Zamawiający, będąc instytucją publiczną, działa bowiem w warunkach określonych przez prawo administracyjne, w tym konstytucyjną zasadę legalizmu (art. 7 Konstytucji RP), co dodatkowo uzasadnia ograniczenie swobody kontraktowania. Z kolei wykonawcy nie mają realnej możliwości negocjowania treści umowy, a przyjęcie klauzul abuzywnych bywa warunkiem udziału w rynku zamówień publicznych. Tym samym zasada lojalnej współpracy stron stosunku obligacyjnego (art. 354 k.c.) znajduje w zamówieniach publicznych szczególnie doniosłe zastosowanie. Zakwestionowanie takich klauzul następuje na gruncie art. 58 § 1 k.c. – jako sprzecznych z ustawą. Kodeks cywilny pozostaje tu integralnym narzędziem interpretacyjnym, gdyż zgodnie z art. 8 ustawy Pzp, do umów w sprawie zamówień publicznych stosuje się odpowiednio przepisy k.c., o ile przepisy Pzp nie stanowią inaczej.

Jak zauważa I. Skubiszak-Kalinowska (Meritum. Zamówienia publiczne, 2023), art. 433 ustawy Pzp pełni funkcję ochronną – zabezpiecza wykonawcę jako potencjalnie słabszą stronę umowy – ale także funkcję prewencyjną, wymuszając na zamawiających stosowanie uczciwych i zrównoważonych praktyk umownych. Taki kierunek interpretacyjny potwierdzają również wytyczne Urzędu Zamówień Publicznych , w którym wskazano, że naruszenie art. 433 ustawy Pzp może skutkować nie tylko sankcją nieważności postanowienia umownego, lecz także podstawą do zaskarżenia rozstrzygnięcia przetargu lub wykluczenia wykonawcy, który odmówił podpisania umowy zawierającej niedozwolone postanowienia.

Zakaz stosowania klauzul abuzywnych w zamówieniach publicznych znajduje także umocowanie w konstytucyjnych zasadach:
• zasadzie demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP), która wymaga transparentności i sprawiedliwości działań instytucji publicznych;
• zasadzie legalizmu (art. 7 Konstytucji RP), która obliguje organy administracji do działania w granicach i na podstawie prawa;
• zasadzie równości (art. 32 Konstytucji RP), która zakazuje faworyzowania jednej ze stron stosunku prawnego.
Oznacza to, że niedopuszczalne jest konstruowanie umów przez zamawiającego w sposób jednostronny, nieadekwatny do przedmiotu zamówienia lub nieproporcjonalny względem ryzyk. W tym kontekście art. 433 ustawy Pzp staje się nie tylko normą techniczno-prawną, ale również wyrazem realizacji zasad ustrojowych, jakie obowiązują w sferze prawa publicznego.

3. Klauzule obowiązkowe i fakultatywne – praktyka stosowania
Obowiązkowe elementy umowy wskazane zostały w art. 436 ustawy Pzp i 437 ustawy Pzp i obejmują m.in.:
• sposób rozliczenia (ryczałtowy, kosztorysowy),
• wysokość kar umownych oraz przypadki ich naliczania,
• zasady zmiany umowy w przypadkach określonych w art. 455 Pzp.

Klauzule fakultatywne (np. premie za terminowość, klauzule waloryzacyjne, klauzule mediacyjne) są dopuszczalne, o ile nie naruszają art. 433 ustawy Pzp. Ich odpowiednie skonstruowanie sprzyja realizacji celów publicznych i utrzymaniu konkurencyjności postępowań. W szczególności wskazuje się na potrzebę stosowania klauzul elastycznych, które pozwalają na dostosowanie umowy do realiów gospodarczych, takich jak inflacja, wzrost kosztów pracy czy dostępność materiałów.

W praktyce jednak często dochodzi do nadużywania klauzul obowiązkowych (np. kary umowne za każdy dzień opóźnienia bez limitu) oraz do marginalizacji znaczenia klauzul fakultatywnych. Zbyt sztywne i jednostronne postanowienia karne mogą być uznane za klauzule niedozwolone i skutkować unieważnieniem części umowy. Przykładowo, zapis o karze umownej „za każdy dzień opóźnienia” bez wskazania maksymalnego pułapu lub rozróżnienia winy, może zostać uznany za klauzulę abuzywną, jako rażąco nieproporcjonalny do przedmiotu zamówienia. Takie podejście znajduje potwierdzenie w wyrokach KIO oraz w wyrokach Sądu Okręgowego które wskazują, że „kara umowna nie może pełnić funkcji represyjnej, lecz kompensacyjną i motywującą” .

Zgodnie z art. 353¹ k.c., strony mogą kształtować stosunek prawny według swego uznania, ale tylko w granicach wyznaczonych przez ustawę, zasady współżycia społecznego oraz naturę stosunku prawnego. Oznacza to, że zamawiający nie może jednostronnie i arbitralnie wprowadzać postanowień, które przekraczają te granice – także jeśli dotyczą one klauzul obowiązkowych, których redakcja powinna być zawsze oceniana w kontekście zasady proporcjonalności i odpowiedzialności za zawinione niewykonanie zobowiązania (art. 476 k.c.). W świetle powyższego artykułu, nawet jeśli strony wyraziły zgodę na jego wprowadzenie, nie ma ono skutku prawnego, jeśli narusza ono zasady współżycia społecznego bądź ustawę.

4. Przykłady niedozwolonych postanowień umownych
Analiza orzecznictwa oraz raportów Prezesa UZP wskazuje na typowe przykłady klauzul niedozwolonych. Do najbardziej kontrowersyjnych i najczęściej kwestionowanych przez wykonawców oraz instytucje kontrolne postanowień umownych należą te, które naruszają zasadę ekwiwalentności świadczeń, równości stron i lojalnej współpracy. Ich obecność w projektach umów może prowadzić do daleko idących skutków.

W orzecznictwie KIO i sądów powszechnych wielokrotnie wskazywano konkretne przykłady klauzul, które uznawano za niedopuszczalne:
• kara umowna za każdy dzień zwłoki, bez uwzględnienia winy wykonawcy – w sprawie Sygn. akt: KIO 2532/22 uznano, że naliczanie kary za każde opóźnienie, niezależnie od jego przyczyny, w sposób automatyczny i bez limitu narusza zasadę proporcjonalności (art. 16 pkt 3 ustawy Pzp) oraz naturę zobowiązania (art. 353¹ k.c.).
• obowiązek zapłaty kary umownej z tytułu niewykonania zamówienia z powodu siły wyższej – w sprawie KIO 2905/21 oraz KIO 2762/21 wskazano, że wykonawca zamówienia publicznego nie może ponosić konsekwencji za zdarzenia, na które nie miał wpływu i które nie były wynikiem jego zaniedbania lub winy. Klauzula taka narusza art. 471 i 476 k.c., a jej obecność może zostać uznana za naruszenie art. 433 pkt 1 ustawy Pzp .
• prawo zamawiającego do jednostronnej zmiany harmonogramu robót bez ekwiwalentu lub przedłużenia terminu – Krajowa Izba Odwoławcza w swoich wyrokach podkreśliła, że takie działanie narusza zasadę równego traktowania stron oraz przepis art. 16 pkt 1 i 2 Pzp. W praktyce prowadzi to do nałożenia dodatkowych, nieekwiwalentnych obowiązków na wykonawcę, co może być sprzeczne z art. 354 § 2 k.c. oraz zasadą rzetelności kontraktowej.
• uzależnienie zapłaty wynagrodzenia od jednostronnego i nieograniczonego zatwierdzenia dokumentacji przez zamawiającego – Krajowa Izba Odwoławcza stwierdziła, że takie rozwiązanie stwarza asymetrię w prawach i obowiązkach stron i prowadzi do nadmiernego ryzyka po stronie wykonawcy. W ocenie Izby, taka klauzula może być zakwestionowana również na gruncie art. 58 § 2 k.c., jako sprzeczna z zasadami współżycia społecznego .
• brak klauzuli waloryzacyjnej przy umowach długoterminowych – mimo obowiązku wynikającego z art. 439 Pzp, niektórzy zamawiający nadal formułują umowy, które nie przewidują mechanizmów dostosowania wynagrodzenia do realiów gospodarczych. Tego rodzaju zaniechanie może być uznane za naruszenie zasady równości stron i prowadzić do sankcji z art. 58 § 1 k.c.

W świetle art. 353¹ i 354 § 2 k.c. zobowiązanie musi być wykonywane z uwzględnieniem lojalności kontraktowej. Zamawiający, jako podmiot publiczny, nie może wykorzystywać swojej pozycji w sposób godzący w uczciwość kontraktową, nawet jeżeli formalnie postanowienia te nie naruszają przepisów szczególnych, w których wskazano, że konstrukcja postanowień umownych w zamówieniach publicznych nie może abstrahować od zasad konstytucyjnych, w tym zasady sprawiedliwości społecznej i państwa prawa (art. 2 Konstytucji RP).

5. Klauzule abuzywne w praktyce zamawiających
W praktyce zamawiający nierzadko posługują się wzorcami umownymi opracowanymi
w przeszłości, bez ich aktualizacji pod kątem nowego art. 433 ustawy Pzp. Często kopiowane są postanowienia umów z lat wcześniejszych, nieadekwatne do aktualnego stanu prawnego
i orzecznictwa. Takie postępowanie, choć powszechne, prowadzi do zwiększonego ryzyka prawnego i podważenia skuteczności zawieranych umów. Takie działanie prowadzi do utrwalania praktyk sprzecznych z obowiązującymi zasadami prawa, w tym zasadą równości stron, lojalności kontraktowej oraz zakazem kształtowania stosunku obligacyjnego w sposób jednostronnie niekorzystny dla wykonawcy.

Urząd Zamówień Publicznych w raportach pokontrolnych wskazuje m.in. na przypadki:
• stosowanie kar umownych o charakterze penalizującym, oderwanych od wartości przedmiotu zamówienia,
• brak klauzul waloryzacyjnych w umowach trwających powyżej 6 miesięcy – pomimo wyraźnego obowiązku wynikającego z art. 439 ustawy Pzp, co skutkuje istotnym przesunięciem ryzyk gospodarczych wyłącznie na wykonawcę, co może być uznane za działanie niezgodne z zasadą proporcjonalności i współdziałania stron,
• brak jakichkolwiek klauzul określających odpowiedzialność zamawiającego w przypadku jego zawinionej zwłoki w przekazaniu dokumentacji, placu budowy czy zatwierdzenia materiałów – co w praktyce wyłącza możliwość dochodzenia roszczeń od zamawiającego mimo jego oczywistego zawinienia,
• naliczanie kar umownych za opóźnienie, jeżeli opóźnienie wynika z winy zamawiającego,
• postanowienia wprowadzające nieproporcjonalnie wysokie kary umowne w stosunku do wartości przedmiotu zamówienia,
• postanowienia przewidujące odpowiedzialność wykonawcy za wykonanie świadczeń, które nie były możliwe do przewidzenia,
• postanowienia przewidujące wyłącznie dla zamawiającego jednostronne uprawnienie do zmiany, bez ważnych przyczyn, istotnych cech świadczenia.

W praktyce wykonawca powinien wykonać zobowiązanie w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego, z uwzględnieniem zwyczajów Jednak obowiązek lojalności kontraktowej (art. 354 § 2 k.c.) dotyczy również zamawiającego jako silniejszej strony stosunku obligacyjnego. Niedopuszczalne jest bowiem kształtowanie umowy wyłącznie z perspektywy interesu publicznego, z pominięciem równości stron i zasady ekwiwalentności świadczeń. W praktyce oznacza to, że zamawiający nie powinien:
• wprowadzać klauzul asymetrycznych, które pozwalają mu na jednostronne oceny, przesunięcia terminów czy nieuzasadnione modyfikacje przedmiotu zamówienia,
• odmawiać waloryzacji, nawet jeśli zmiany gospodarcze są znaczne i niezależne od stron,
• uzależniać wypłatę wynagrodzenia od arbitralnych lub nieprecyzyjnych przesłanek.

W swoich orzeczeniach Krajowa Izba Odwoławcza wskazuje, że „brak lojalności kontraktowej po stronie zamawiającego przejawia się w tworzeniu relacji prawnych, w których wykonawca ponosi wszystkie ryzyka realizacyjne, niezależnie od ich źródła, a zamawiający jest zwolniony z jakiejkolwiek odpowiedzialności”. Taki stosunek prawny należy uznać za sprzeczny z konstytucyjną zasadą równości oraz zasadą demokratycznego państwa prawa.
Dodatkowo, zgodnie z art. 471 k.c., odpowiedzialność za niewykonanie zobowiązania powstaje tylko w przypadku zawinienia. Oznacza to, że zamawiający nie może wprowadzać sankcji umownych niezależnie od tego, czy wykonawca miał realny wpływ na opóźnienie. Brak aktualizacji wzorców umownych i nieuwzględnianie aktualnych przepisów oraz orzecznictwa narusza także zasadę efektywności, o której mowa w art. 16 pkt 3 ustawy Pzp.

6. Wytyczne i zalecenia dotyczące konstruowania umów
Wytyczne Prezesa UZP jednoznacznie wskazują, że zamawiający powinni konstruować umowy w sposób zapewniający proporcjonalność, ekwiwalentność świadczeń oraz przejrzystość. Praktyka zamawiających powinna uwzględniać rekomendacje wynikające z art. 16 Pzp oraz obowiązek działania w granicach prawa (art. 7 Konstytucji RP). W szczególności:
– umowa powinna przewidywać zrównoważony i proporcjonalny system kar,
– ryzyka kontraktowe powinny być rozdzielone zgodnie z zasadą równości stron,
– świadczenia stron powinny być jasno określone i wykonalne.
Konstrukcja umów powinna być wolna od zapisów nieprzejrzystych, jednostronnie korzystnych i trudnych do zweryfikowania w toku realizacji. Postanowienia umowy oparte na niedookreślonych pojęciach (np. „należyta staranność” bez zdefiniowania jej zakresu) mogą prowadzić do nadużyć i naruszać zasadę pewności prawa (art. 2 Konstytucji RP). Na gruncie Kodeksu cywilnego oznacza to, iż postanowienia sprzeczne z ustawą lub zasadami współżycia społecznego są nieważne, swoboda umów ma granice wyznaczone przez ustawę i naturę stosunku prawnego, odpowiedzialność za niewykonanie zobowiązania wymaga winy.

Zamawiający jako organy władzy publicznej są związani zasadami wynikającymi z Konstytucji RP, która nakazuje działanie wyłącznie na podstawie i w granicach prawa, nie mogą konstruować umów naruszających przepisy prawa, nawet jeśli wykonawca wyrazi na nie zgodę. W praktyce oznacza to, że zamawiający nie może konstruować umowy sprzecznej z ustawą Pzp, Kodeksem cywilnym czy też zasadami współżycia społecznego, nawet jeśli wykonawca wyrazi na nią zgodę

Wytyczne UZP wskazują również na potrzebę stosowania klauzul waloryzacyjnych w dłuższych kontraktach, uwzględniania mechanizmów mediacyjnych, dokładne definiowanie pojęć – jednoznacznie i precyzyjnie oraz promowania rozwiązań rynkowych. W przeciwnym razie może dojść do osłabienia konkurencyjności postępowań i zwiększenia kosztów realizacji umów.

7. Znaczenie orzecznictwa i środków ochrony prawnej wykonawcy
Mechanizmy kontroli i eliminacji klauzul abuzywnych w umowach o zamówienia publiczne mają charakter złożony i wieloetapowy. Wykonawca, którego prawa zostały naruszone poprzez zastosowanie postanowień niezgodnych z art. 433 ustawy Pzp lub zasadami ogólnymi prawa cywilnego, dysponuje szeregiem środków ochrony – zarówno na etapie postępowania, jak i w trakcie realizacji zamówienia oraz po jego zakończeniu.

Wykonawca może podnieść zarzut abuzywności na różnych etapach realizacji zamówienia:
w postępowaniu przetargowym – poprzez wniesienie odwołania,
• w toku realizacji umowy – w drodze powództwa o ustalenie nieważności klauzuli,
• w kontroli uprzedniej lub następczej,
• w postępowaniu cywilnym o zapłatę – powołując się na abuzywność postanowienia.
W toku powyższych organ rozpatrujący skargę może unieważnić umowę lub jej część.

8. Znaczenie systemowe i praktyczne
Zakaz stosowania klauzul niedozwolonych w umowach o zamówienie publiczne ma wymiar nie tylko ochronny, ale również systemowy. Celem regulacji jest zapewnienie zgodności procesu kontraktowania z zasadami państwa prawa, ochrony interesu publicznego oraz utrzymania zaufania do instytucji zamówień publicznych. Przepis art. 433 ustawy Pzp pełni funkcję stabilizującą rynek, chroniąc wykonawców przed arbitralnym działaniem zamawiających.

Zamawiający, jako uczestnicy obrotu gospodarczego finansowanego ze środków publicznych, są zobowiązani do przestrzegania zasad: proporcjonalności, przejrzystości i efektywności. Stosowanie klauzul, które przenoszą ryzyko jednostronnie na wykonawcę, narusza te zasady i prowadzi do spadku zainteresowania zamówieniami publicznymi przez rzetelnych wykonawców. Tym samym wpływa negatywnie na konkurencyjność rynku oraz jakość realizowanych inwestycji. Art. 433 ustawy Pzp należy interpretować w świetle całego systemu prawa – zarówno publicznego, jak i cywilnego. W tym kontekście należy uwzględniać również art. 353¹ i 476 k.c., które ograniczają dowolność zamawiających w zakresie kształtowania obowiązków wykonawcy oraz przesłanek odpowiedzialności kontraktowej.

9. Wnioski
Wprowadzenie art. 433 ustawy Pzp, stanowi istotny krok w kierunku zwiększenia ochrony wykonawców w procesie udzielania i realizacji zamówień publicznych. Zidentyfikowanie i wyeliminowanie klauzul abuzywnych z treści umów przyczynia się do poprawy jakości zamówień, ograniczenia liczby sporów kontraktowych oraz zwiększenia transparentności działania podmiotów publicznych.

Relacja przepisów ustawy Pzp do przepisów Kodeksu cywilnego wymaga spójnej interpretacji systemowej. Przepisy te stanowią istotny punkt odniesienia przy kwalifikacji klauzul jako niedozwolonych. Uwzględnianie wytycznych UZP, rekomendacji oraz najnowszego orzecznictwa sądowego powinno stać się standardem w praktyce kontraktowej administracji publicznej.

Zamawiający winni każdorazowo weryfikować wzory umów w kontekście aktualnych regulacji oraz zasad konstytucyjnych. Działanie w zgodzie z zasadą państwa prawa oraz uczciwej konkurencji wymaga eliminacji nieuczciwych postanowień, które zaburzają równowagę stron i naruszają interes publiczny.

Podsumowując, ochrona przed klauzulami niedozwolonymi w zamówieniach publicznych wymaga nie tylko egzekwowania art. 433 ustawy Pzp, ale także pogłębionej wykładni systemowej, opartej na relacjach między Prawem zamówień publicznych a Kodeksem cywilnym, orzecznictwie i zasadach konstytucyjnych. Zamawiający powinni stosować standardy wynikające z wytycznych UZP, a wykonawcy – aktywnie korzystać ze środków ochrony prawnej.

Autor: Agnieszka Hencner-Chmiel

Tekst ukazał się pierwotnie w piśmie Zamawiający. Zamówienia Publiczne w Praktyce

Bibliografia
1) A. Kidyba red.: Kodeks cywilny. Komentarz, Wolters Kluwer, Warszawa 2022.
2) I. Skubiszak-Kalinowska, Meritum zamówienia publiczne, Warszawa 2023 r.
3) M. Jaworska, Zakres stosowania art. 433 Pzp – przegląd orzecznictwa, Prawo Zamówień Publicznych nr 2, 2022 r.
4) M. Wierzbowski red.: Prawo zamówień publicznych. Komentarz, Wolters Kluwer, Warszawa 2021.
5) T. Kuczyński, Klauzule abuzywne w nowym Pzp, Zamówienia Publiczne Doradca nr 4, 2021 r.
6) Ż. Urbaniak, Kontrakt menedżerski w zamówieniach publicznych, Rozprawa doktorska, Łódź 2024 r.
7) Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. 2025 r., poz. 769 ze zm.)
8) Ustawa z dnia 11 września 2019 r. Prawo zamówień publicznych (Dz. U. 2025 r., poz. 794 ze zm.)
9) Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 2022 r., sygn. akt II CSKP 71/22
10) Wyrok Krajowej Izby Odwoławczej z dn. 14 października 2021 r., sygn. akt KIO 2762/21
11) Wyrok Krajowej Izby Odwoławczej z dn. 9 listopada 2021 r., sygn. akt KIO 2905/21
12) Wyrok Krajowej Izby Odwoławczej z dn. 5 września 2022 r., sygn. akt KIO 2214/22
13) Wyrok Krajowej Izby Odwoławczej z dn. 25 października 2022 r., sygn. akt KIO 2532/22, KIO 2536/22, KIO 2544/22
14) Wyrok Krajowej Izby Odwoławczej z dn. 2 czerwca 2023 r., sygn. akt KIO 1375/23
15) Wyrok Krajowej Izby Odwoławczej z dn. 31 stycznia 2024 r., sygn. akt KIO 67/24
16) Wyrok Krajowej Izby Odwoławczej z dn. 7 lutego 2025 r., sygn. akt 86/25.
17) https://ekomentarzpzp.uzp.gov.pl/ – eKomentarz do Pzp, dostęp 2025-07-20.